Etxera
Ahur, esku zabala, ahur eskua, esku naba leinuko larru gorriak :
Zergatik Castaños jeneral espainolak agindu zuen "pasar a cuchillo"
donostiar guztiak, Gernika bonbardatu baino 123 urte lehenago ?
1.813ko abuztuaren 31n eta osteko egunetan,
aliatuek (espainolek, ingelesek eta portugesek) "a cuchillo" pasa
zituzten donostiar gehienak, etxe guztiak (600 bat) lapurtu zituzten, neska
eta emakume guztiak bortxatu egunetan eta 500 bat etxe nahita eta banaka erre
zituzten, 1.000 bat hildako (Auñamendi)...
Mundu guztiak bazekien gertatuko zela,
donostiarrek ere, egun batzuk lehenago preso hartu zituzten aliatu batzuk
aitortu baitzuten, Castaños jenerala espainolaren agindua zutela "a
cuchillo" pasatzeko donostiar guztiak eta Dolostiako ateak itxi behar
izan zituzten, donostiarrek beldurtuta ihes egiten zutelako...
Baina zergatik tamainako mendeku hotza, Durango
eta Gernika baino 123 urte lehenago ?
1794ko abuztuan, Baztanetik sartuta frantses
tropak Gipuzkoan daude eta Dolostiak, (Figeres, Roses eta Kataluniako beste
hiri batzuk bezala...) "ongi etorria" ematen die frantsesei
tiro bat bota gabe.
Frantsesek ez dute onartzen Independentzia eta 24
orduko epea ematen diete onar dezaten eskaintza. Gipuzkoako Batzar Nagusiak,
Getarian 1794ko abuztuan, onartzen du "...eranstea Frantziako
Errepublikara"..., alegia, giputzak frantsesak gara...
1795ko maiatzaren 10ean, Dolostian bilduta autoritateen eta
bizilagunen Batzarrak onartzen du berriro "...eranstea Frantziako
Errepublikara"...
Bitartean gerrak jarraitzen du, frentea Ebron kokatzen da
(Euskal Herria Frantzia da eta Foruak "errespetatuak"...Espainiak
eta Frantziak negoziatzen ari dira Basileako bake hitzarmena.
Espainiak gobernuak dekretu bat prestatzen du non
aurreikusten den "...demolición de San Sebastian, Figueras y Rosas..."
Espainiako gobernuak, Euskal Herria galdutzat ematen du.
Azkenean Basileako bake hitzarmenean, Santo Domingo
uharteagatik Frantziak aldatzen du hego Euskal Herria 1795eko uztailaren 22an
eta "demokratikoki" frantsesak ginenak, bihurtzen gara espainolak...
1809an Napoleonen anaiari ere, Dolostiako
"frantses-espainolek" "ongi etorria" egiten diote...
1813ko abuztuan, Castaños jeneral espainolak,
donostiar guztiak "a cuchillo" pasatzea agindu zuenean,
bazekien egiten zuena, Espainiako gobernuaren Basileako bakearen mendekua
besterik ez...mundu guztiak zekien bezala, frantsesek ere...
*La separación de Guipuzcoa y la paz de Basilea",
duque de Mandas, Gipuzkoako aldun nagusi ohia.
Antonio Mendizabalen
artikuloa, Egunkaria 2001-8-31 gazteleraz
Donostia, 1813ko abuztuaren 31n
Antonio Mendizabal Etxeberria, (Neuropsikiatra),
Egunkaria 2001-8-31n:
Sarraski eta hondamendi
izugarri hura, etxe guztiak (600) lapurtuak, 500 banan banan propio kiskalita,
neska, emakume eta amona guztiak egunetan bortxatuak, 1.000 bat donostiar
erailak (Auñamendi), 1.600 Donostiako familia lurjota, honela
gertatu zen:
Frantziako Iraultza ez zen 1789an
izandako jazarraldian bakarrik geratu, baizik eta, Errege-erreginak hil
ondoren, mesianismo halako batez, iraultza mundu osora zabaltzea erabaki
zuten. 1974ko abuztuaren 1ean, armada Bidasoa inguruko mugara iritsi zen,
Irunera. Han, Espainiako armada zuen zain, Pirinioetako alde guztietan. Zer
zetorkien ikusita, armadak eta haren buruak (Colomera jenerala) ihes egin
zuten.
Donostiara iritsi zen gertaera haren berri,
eta Foru Aldundiak Getariara aldatzea erabaki zuen. Abuztuaren 3an, Donostiako
atariraino heldu zen Moncey jenerala, Frantziako tropa salbatzaileekin, eta
liskarrik gabeko bakea eskaini zuen. Moncey ez zetorren euskaldunen aurka
egiteko — herri jasankorra eta borrokalaria osatzen zuten, eta Madrilgo
gobernuaren eraso etengabeak pairatzen ari ziren—, Madrilen aurka egiteko
baizik.
Foru
Aldundiak eta Udalak, sena erabiliz eta gizakia izaki libre eta hiritartzat
duen Autodeterminazio Eskubidea betez, erabaki zuten ez aurre egitea; are
gehiago: erabaki zuten Iraultzarekin bat egitea, eta, ondorioz, Gipuzkoa
Frantzia izatera igaro zen; hobeto esanda, indar handiagoz batu zitzaien
Lapurdiri, Zuberoari eta Nafarroa Behereari. Azken batean, Gipuzkoa, bere
ordezkarien erabakiz, Frantziaren mende geratu zen.
Pentsatzekoa da nolako eskandalua sortuko zuen horrek
Espainian eta Madrilen; alde batetik, gerrarik gabe etsi zutelako, eta,
bestetik, Gipuzkoa Frantziako Estatuaren eskuetan geratu zelako. Baina, hori
gutxi balitz bezala, Gipuzkoa estatu burujabe bihurtzeko asmoa zuten, edo
Bizkaiari eta Nafarroari baturikoa, eta, gainera, gogoan zuten antzinako
erresuma berpiztea Zazpiak bat leloarekin.
Guztia
Bergarako Mintegiari egotzi zioten, Munibek, Narrosek eta Altunak sortu zuten
fundazioari; mintegi horrek harreman estuak izan zituen Frantziako
entziklopedismoarekin, besteak beste Voltaire, Diderot eta, bereziki,
Rosseaurekin —Azkoitira etorri nahi baitzuen—. Garai haietan Gobernu
Iraultzaileko Ministro zen Domingo Garate; hark parte hartu zuen Versaillesko
pilotalekuan Giza Eskubideen inguruko agiria idatzi zenean. Hori guztia
barkaezina zen, goi mailako traizioa eta aberriari eginiko erasoa.
Handik urtebetera, 1975eko abuztuan, M. Bartelemyk eta
Domingo Iriartek, Parisko eta Madrilgo ordezkariek hurrenez hurren, Suitzako
Basilean Bakea izenpetu zuten; hala, Gipuzkoa Espainiari itzultzea hitzartu
zuten, Espainiak Frantziari Santo Domingo uhartea ematekotan. Gero, aipaturiko
pertsona horiek guztiak auzipetu egin zituzten.
1808ko
maiatzaren 2an Espainiako eta Madrilgo jazarraldiak gertatu ziren, Frantziaren
aurka. Wellington eta portugaldarrak espainiarrei batu zitzaizkien, eta
Wellingtoni buruzagitza eman; horrek Castaños jeloskor jarri zuen.
Independentzia Gerra Euskal Herrira zetorrela eta, Cadiz beldur zen, Santo
Domingo ordurako betiko galdua baitzen.
Cadiztik zalditeria atera zen Castaños jenerala atxilotu
eta ordezkatzeko aginduarekin; jenerala Tolosan atxilotu zuten. Atzera
bueltarik ez zegoela konturatu zen bera ordezkatzeko Freire jenerala joan
zenean. Horiek horrela, Iruñea hartzen ari zen Wellingtonekin
elkarrizketatzeko aukera eskatu zuen. Elkartu zirenean, hitz egin zuten,
baina, Gomez Artetxeren hitzetan, zer hitzartu zuten ezin jakin. Gertaerek
esango zuten.
Espainiako
tropak, Wellington buru zutela, Lesakarantz abiatu ziren. Euskal tropak
Ugartemendiaren agindupean zeuden; hark Donostiara odolik isuri gabe sartuko
zela esan zuen, baina euskal tropak baztertu egin zituzten. Bestalde,
portugaldarrak eta ingelesak Graham jeneralaren aginduetara zeuden, eta hark
Aieten jarri zuen kuartel nagusia. 1813ko uztailaren 22an, beren indarrek hiri gatazkatsuari
eraso zioten. Baina
indar okupatzaileak gailendu zitzaizkien.
Astigarragan
portugaldarren pikete bat atxilotu eta espetxeratu egin zuten. Donostiako
ateak itxi egin behar izan zituzten, ez hustearren. Baina Pasai Donibanen
babesean ezkutaturik zeudenek Wellingtoni Lesakara bidali zioten gutunean
labanaz hilko zituztelakoan ea egia zen galdetu zioten. Horri Alaba ordezko
jeneralak erantzun zion: «Nola egin diezaiekezu kasu inolako kargurik gabeko
jendeari».
Wellingtonek berak etorri behar izan zuen, abuztuaren 31n
Donostia hartu zuen hark; gero, «kargurik gabekoek» Castañosen agindua bete
egin behar izan zuten. Bizirik irten ziren horiek 1814ko urtarrilean egindako
aktarekin La Reconstrucción de San Sebastián liburua argitaratu zen;
liburu horretan egin ziren basakeria guztiak kontatzen dira: hilotzak
bortxatu, putzu ilunetan ezkutatuz salbatu eta atari guztiak propio erre
(500). Horrez gain, Alabari eta Wellingtoni idatziriko gutunak agertzen dira,
nahiz eta bukaeran sinadurak kendurik dauden.
Beste
liburu bat ere bada, Quién incendió San Sebastián; liburu horretan
sinadurak agertzen dira, baina Castañosi buruzko aipamenak kenduta daude.
Haren atxiloketa Gomez Artetxe jeneral eta historialariak kontatzen du.
Donostia berreraikitzea eta baita hiletak egitea ere debekatu egin zuten,
ikaragarrizkoak izaten hasi baitziren. Herriak, Frantziako entziklopedismoaren
parodia egitearren, Danborrada sortu zuen.
Antonio
Mendizábal.
Aunamendi, San Sebastian, 378. orria :
"Fragmentos de las declaraciones testificales juradas procedentes de la
información instruida en noviembre de 1813 sobre la conducta observada por las
tropas aliadas en el asalto de Donostia (días 31 de agosto y siguientes) :
Don Pedro Jose de Baldarrain. Regidor del Ayuntamiento constitucional de esta
ciudad testigo presentado y jurado siendo examinado al tenor del interrogatorio
declaró como sigue :
Al primero dixo que cosa de las dos de la tarde del treinta y uno de Agosto vió
entrar a los aliados por su calle quienes al momento dexando de perseguir a los
Franceses y hallandose aun estos en el Pueblo empezaron a disparar a todos los
Balcones Ventanas y Puertas y habiendo subido a las casas después de beber y
comer quanto encontraban en términos que al deponente le bebieron mas de
quatrocientas botellas de vino y licores empezaron a saquear y a pedir dinero a
las personas maltratandolas e hiriendolas a culatazos y bayonetazos como sucedio
al deponente que habiendo salido a la calle huyendo del mal trato que le daban
despues de haber repartido mas de ochenta escudos de oro le agarraron unos
soldados ingleses y portugueses le arrancaron el pañuelo del cuello, chaleco,
tirantes y le soltaron los calzones registrandole cuanto cubren estos y
ultimamente le derribaron al suelo a culatazos dexandole casi sin sentido de
modo que estuvo tendido en el suelo un quarto de hora pisado por varios soldados
que pasaban por la calle y le dejaban por muerto;
que volvio a su casa donde habia muchas mugeres refugiadas y despues que
saquearon quanto habia se echaron sobre ellas, violaron a las mas entre ellas a
una anciana de setenta y seis años que la gozaron mas de doce: que el deponente
dio ocho duros a ocho soldados para librar de esta violencia a una muchacha de
once años hija de un vecino suio y aunque logró en aquel momento el librarla
habiendo vuelto otra vez algunos de los primeros la violaron por fin.
Que era rara la muger que se libertara de este insulto a no ser las que se
escondieron en los comunes y subian a los texados : que una muchacha con su
madre ambas vecinas del testigo despues de haber estado algunas horas en el
comun de la casa de la viuda de Echeverria se presentaron en casa del Deponente
llenas de inmundicia hasta el pescuezo y aun en este estado dos oficiales
ingleses violaron a la muchacha : que la muger e hija del testigo se libertaron
subiendo al texado desde donde huyendo del fuego pasaron de texado en texado al
quartel de enfrente de la carcel vieja que estaba desocupado y cerrado de modo
que quando la mañana siguiente salio el testigo ignoraba el paradero de
ellas :
que la noche del treinta y uno fue la mas horrorosa que puede explicarse en la
que no se oian mas que ayes lastimosos de mugeres que eran violadas y tiros que
se disparaban en las mismas casas como lo hicieron en la del testigo quien salio
de la ciudad quando hallo a su muger e hija entre quatro y cinco de la tarde del
dia primero de septiembre admirado del mal trato que le dieron a los vecinos y
de los abrazos y señales de amistad con que recivieron a los Franceses cogidos
con las armas en las manos tratandoles de camaradas y dandoles de beber de sus
cornetas siendo asi que todo el vecindario a los ingleses y portugueses hechos
prisioneros el veinte y cinco de julio los socorrio con chalecos, camisas, camas,
vino, chocolate, vizcochos con cuya recoleccion corrio el testigo a una con los
individuos del Ayuntamiento y aun se les socorria con limosnas quando les
encontraban en la calle empleados en los trabajos en que les ocuparon los
franceses.
Al segundo dixo que no es facil averiguar el numero de los muertos ya porque
muchas personas heridas se abrasaron en las casas ya por la dispersion total de
las familias de esta ciudad de las que muchos individuos van muriendo a resulta
de los sustos y mal trato "
"Don Jose Manuel de Baracearte vecino y del comercio de esta plaza
testigo presentado y jurado siendo examinado al tenor del interrogatorio declaro
como sigue :
"...Que llego la atrocidad y feroz conducta de estos hombres al increible
punto de tomar entre dos a un hijo suio de edad de tres años y quererlo partir
en dos piezas, y lo hubieran executado a no haber intercedido oto soldado mas
racional que compadecido represento a sus camaradas quan blanco y hermoso era el
niño y los desarmo y le dexaron vivo el qual ha quedado tan atemorizado desde
entonces que aun en el dia viendo a un soldado ingles o portugues huye
despavorido y se esconde en cualquier rincon.
Que toda aquella noche fue la mas horrorosa que puede pintarse asi en casa del
testigo como en todas la vecindades en donde no se oian mas que ayes, gritos,
lamentos y tiros.
Que a la madrugada le dixeron sus feroces huespedes que tenían orden de atacar
al castillo a las seis de la mañana y oyo trataban entre ellos de matar a todos
los de la familia diciendo que se hallaban con orden del general Castaños de
pasar a todos a cuchillo y que antes de subir al castillo habian de poner en
execucion esta orden..."
Getaria 1794