Etxera

Ahur, esku zabala, ahur eskua, esku naba leinuko larru gorriak :

Ribagorzako bi liburu:

1.- "El misterio de la Ribargorza", Bienvenido Mascaray Sin idazlearena, 2000. Ribagorza, 

2.- "De Ribagorza a Tartesos", Bienvenido Mascaray, tel. 948-229533

"Elena Mascaray" <emascaray@hotmail.com> editora.

egun Hueskan, Aran haranaren hegoaldean, Aneto, Benaske, Benabarre, Barbastro...ibaiak, Nogera, Isabena, Esera, Ara, Zinka...


Esku Nabarra 31.000n


Liri, S. Martin, Ribagorza 31.615


Liri, S. Martin, Ribagorza 31.627

"Fuente del trucho"-ko (fuente de "iturritxo") kobazuloan (Colungo, Barbastro eta Boltaña artean) margoak, behorrak eta esku zabalak negatiboan...Trikuharriak nonnahi...Erromaniko eliza pila...

FUENTE DEL TRUCHO.url

Katalanak ere ohituta daude esku huska jolasten mendietan pilota soroetan, ze mendi baten izena "El Serrat del Joc de la Pilota"...

Abizen arrunta Guarre, gorri-tik omen dator, Laguarre = laua gorria.

"El misterio de la Ribargorza", liburuan 36. orrian, Castejon de Sos-etik 4 km.ra dagoen Lire herriari buruz :

"Siguieron años muy tristes para Ribagorza (También para Aragón), y al fin, en las Cortes de Barbastro de 1626, se acordó la "Oferta del servicio voluntario, unión y coligación", invocando por el rey la necesidad de unión de los estados para la defensa de la fe católica.
 
Hasta aquí el contexto histórico de la Ribagorza de 1627. Extinguido el Condado por haber regresado a la corona real, arruinado el país en sus castillos, casas y campos, muertos en combate, ejecutados o asesinados sus hombres más esforzados, metido a la fuerza en el saco de la uniformidad, unos hombres con el corazón dolorido, la mente enfebrecida y el pulso firme, ante la iglesia-fortaleza de San Martín en ruinas, quieren grabar en la piedra, resumida en tres palabras, la historia y la esencia de su pueblo : GARA GARA GARA.

Y a cada golpe el sonido llena el ámbito pirenaico y alcanza las crestas, cuevas y concavidades, los bosques y los lagos, las casas y los campos; como una campana milenaria convocando a más de cien generaciones.

Realmente, hay poco nuevo bajo el sol : Gara = Somos. Sí, igual que en el País Vasco actual, pero en Ribagorza 370 años antes: "Historia est magistra vitae". Vitae...et hominum. Bienvenido Mascaray."


Bienvenido Mascaray


GARA GARA  ARA

Liri, S. Martin eliza, Ribagorza 31.627


Arpayon GARA

Castejon de Sos, Ribagorza

Ahur larru gorriak:

Aneto azpian Benaske, azkenaren behea alegia, Ribagorzako kondeen jauregia,
gora Esera ibaia zeharkatuta, "Castejon de Sos" herria, armarrian Arpayon
familiako arpa eta azpian idatzita "GARA", udaleko paper ofizial guztietan
gaur egun "GARA". Udaletxean galdetzen dut eta harriturik mundu guztiak daki
euskaraz GARA=somos dela eta hasten zaizkit galdezka beste toponimo
euskaldunen esan nahiaz, Urmella, Bisagorri, Senpere, Arasan, Esera,
Isabena, Obarra...


Arpayon GARA

Castejón de Sos udaletxea, telefonoa 974.553000

Bost bat kilometrotara Liri herria, lilia alegia, gertu Laspaules, 1630 arte
izen zaharra Senpere zuena, Liriko San Martin elizaren atarian, lurrean
etzanda sartzen diren guztiek zapal dezaten, harri zoragarri bat, ara bat
alegia, "GARA GARA GARA 1627".

Azkon familiakoak, Abarka familiakoak eta beste euskaldun asko Benasken,
Lirin, Sos-en...Ribagorza osoan azken mila urtetan, azken 30.000 urtetan
alegia. Orain dela mila bat urte Azkon familiako bati (eskudoan azkona
jakina), Mari azaldu zitzaion eta Guayente-ko eliza eraiki zion Sahun
ondoan, gaur egun ikus dezakeguna nahiz eta Mari zaharra gudu batean erre.

1626an Basbastroko gorteen batzarrean, Felipe II.aren armadaren mehatxupean
onartu zuten "Oferta de servicio voluntario unión y coligación", gure
Bergarako besarkada alegia, garaiko Eajkoek onartu zuten, baina
independistek eta terroristek ez eta azkenean Felipe II.aren armadak
inguratu zituen Liri-ko Azkon failiakoen gotorlekuan, gaur Liri-ko San
Martin eliza. Erail aurretik astia izan zuten hilarri zoragarria lantzeko
non idatzita dagoen: "GARA GARA GARA 1627"

Liri-ko pirinioko estiloko eliza zaharrean, gaur eroria, sartu atetik eta
eskubitara uraren ontziarria falta da, herriko beste etxe batean dagoena eta
harriaren azpian esku bat eta data 1615, galdetuta eta beste bat dago.


Liri, eliza zaharra, Ribagorza 31.615


Liri, S. Martin, Ribagorza 31.615

   Liri-ko Azkon-en gotorlekuan, gaur San Martin eliza, sartu ahala eskubitara,
harrizko ur ontzia, azpian esku zoragarria, azkazal eta guzti, datarekin
1615, ur bedeinkatua hartzen da azkonen esku zabaletik alegia. Sakristian,
bi ohol altxata zulo bat azaltzen da tapatuta, gaztelu guztiek duten
basabide sekretua alegia, zurezko karratu txikia kendu eta hiru metroko
sakonera duen zuloa, linternaren bila joan eta jaitsi, zaborrak bota dituzte
bertan konponketaren batetan, ezkerreko horman beste zulo, ume bat sartzeko
modukoa baina ez nire gorputza...argiarekin ikusten da elizaren absidearen
azpian oso ondo egindako kripta dagoela harkaitzaren gainean...bertan egongo
dira ehortzita kaskezurra mendebalera 1627an Azkon familiakoekin batera
erail zituzten Ribagorzako eskualdunak...

Haien hezurrekin batera beste sekretu batzuk, agian Ribagorzako azken mila
urteko eskuararen historia, Liri-ko bizilagun guztiek dakite, baina ez esan
inori...

Liri-n, Peñarolla (Aizkorri alegia), Urmella, Bisagorri, Castejon de Sos-en
"GARA", Liri-n eskua harrizko ur ontzian 1615, Liri-ko San Martin elizan
beste eskua harrizko ur ontzian 1615, elizaren atarian "GARA GARA GARA
1627", Azkon familiakoak, Abarkak, toponimia guztia eskualduna, kripta
sekretua...

Ribagorza gorria, nabarra eta eskualduna...orain dela oso gutxi arte...

To: "EuskaraZ" <euskaraz@yahoogroups.com>
Sent: Friday, March 01, 2002 2:16 PM
Subject: [euskaraz] Hueskan euskaraz


Ahur, esku nabarrak :

Jende asko joaten da eskiatzera Jaka, Oska, Formigal, Kandantxu...Aurreneko
errege nabarrak (Aritza leinukoak) San Juan de la Peñan (Donibane Haitza?)
hilobiratuta omen daude...

 Ikaragarria da Oskan 300 urtetan gutxienez euskera debekatua
1349-1603...eta azaltzen joango diren agiriak, gure historiaren atal ilunen
ezagutza geldi ezina baita amaraunean eta interesa duenarentzat behinipin.

www.geocities.com/paisvascohistoria/index.html

 >. Dando lugar a los primeros decretos de prohibición del euskara, tanto en
Castilla como en Aragón. Uno de ellos lo podemos encontrar en las
ordenanzas municipales de la ciudad de Huesca de 1349, en el que se señala
lo siguiente:
>
>"Item nuyl corredor nonsia usado que faga mercaderia ninguna que compre nin venda entre ningunas personas, faulando en algaravia nin en abraych nin en basquenç: et qui lo fara pague por coto XXX sol"
>
>Prohibiéndose de esta manera el uso del árabe (algaravia), del hebreo
(abraych) y del euskara (basquenç) en el mercado de Huesca bajo multa de 30
soles (moneda de oro aragonesa) y obligándoles por tanto, a hablar
unicamente en lengua aragonesa románica.

Eskerrak informazioa eman zidan txoriari, nik igorri nion Jona Mari
Torrealdai jaunari, hurrungo liburu beltza agian Patagoniatik hasi beharko
du eta.

Ahur larru gorriak:
 
30.711. urtean musulmanek (berbereekin batera) hiru urtetan konkistatu zuten Iberia osoa Esku Nabarra ezik, alegia, Aran aranetik, Done Ander eta Asturies-eraino. Urte batzuk beranduago Antso Nagusiaren garaian (31.004-31.035) lubakiak kokatuta zeuden Ribagorza, Graus, Oska (Hueska) iparraldean, Loarre gaztelu zoragarria, Uncastillo, Sos del rey Esku Nabarro, Soria, Garrai, Errioxa, Oka mendiak, Bureba, Burgos, Done Ander, Asturies...
 
Alegia Oskan musulmanak egon ziren 300 bat urte zeren Aragoiko erregeak Pedro I.ak konkistatu zuen 31.096an. Mundu guztiak dakien bezala 30.711ean Oskan eskuaraz hitzegiten zen eta 31.096 ere jakina, baina ez esan inori. Oska-ren iparraldean Guara mendi katea Esku Nabarra zen eta beti mintzatu izan da hizkuntza gorria. Oskan eskuara debekatzen hasi ziren XIII. mendean eta XIX. mende arte jarraitu zuten debekatzen, orain GaraikoNabarran egiten duten bezala eta San Sebastianek omen dauzka agiriak, baina ez esan inori...
 
Guara mendi katean, Ainsa herritik Barbastrora, ikusiko duzue Guaso, Urriales, Arkusa, Eripol, Barkabo, Lezina, Betorz, Aske, Kolungo, Alkezar, Adahueska...
 
Ibaia deitzen da Bero eta gutxienez iturri bero bat dago (Berrala...) bertan Kolungotik gertu mundu guztiak dakien bezala.
Betorz-etik gertu mendian, harrizko betortz ikaragarria dago propaganda guztietan azaltzen dena.


Betorz, Guara, Hueska

 

Lezina-n, mila urte baino gehiago duen lezina, ezkurrak ematen dituen arte mota bat eta Lezinenan (beste herri bat) zuhaitz gehiago.
Aske, azken herria omen da.
Alkezar, musulmanei errege Antso Ramirez errege Esku Nabarrak konkistatu ostean 31.065ean, eraikitako gaztelu zoragarria frontoi eta guzti.
 
Basender (basa andere) eta Bero ibaiaren bailaran daude paleolito margo zoragarriak, Fuente del Trucho, Arpan, Mallata, Labarta, Regacens, Lezina, Batarlui, Chimiachas, Muriecho...eskuak, oreinak, hartzak, ahuntzak, behorrak...


Iturritxo (Fuente del Trucho)

 
Fuente del Trucho-n esku zabalak negatiboan daude margotuak, sarreran (burdinezko hesi batekin itxita dago eta ez dute sartzen uzten) hartza zoragarri bat ikusten da, baina esan didate harpearen berezko izena "iturritxo" dela, iturri bat dagoelako parean jakina.
 
Arpan, harpean izango da...
 
Oska-ko museoan "iberikoek" esku zabalak ipintzen zituzten hilarrietan...nire begiek ikusi dute...

Huesca-ko museoa "iberiko"-en eskuak 1

Huesca-ko museoa "iberiko"-en eskuak 2

Huesca-ko museoa "iberiko"-en eskuak 3

Huesca-ko museoa "iberiko"-en eskuak 4

 
Mapak hobeto ez irakurri, Eskuain, Naval, Hoz, Asba, Bara, Belarra, Lasaosa, Belsue...
 
Larru gorriak ezin gara Pirinio gorrian ibili... 
  Zezen n.
 
Ahur larru gorriak (32.002-7-3an):
 
Ribargorza-n 31.630 arte Senpere deitzen zuten gaur egun Las Paules deitzen duten herria, gertu Bisagorri, Urmella, Castejon de Sos, Esera ibaiaren eskualdean.
 
Bertako apaiza Domingo Subia da eta artista da, burdinezko eskulturak egiten ditu eta herrian erakustokia antolatu du. Orain dela urte batzuk leku beharrean zegoenez, kanpandorreko gela bat garbitzea otu zitzaion eta bertan aurkitu zituen 500 bat eskuizkribu zaharrak.
 
Alemaniako Heiderberg unibertsitateko erromanika hizkuntzen irakaslea den Arthur Kintana interesatu zen dokumentazio zaharrarekin eta bere alaba den Ana Kintanak tesi doktorala egin omen du Senpere-ri buruz, egun las Paules alegia.
 
Kontatu didanez, orain dela 400 urte arte, Senpere inguruko herriekin batera Pirinioko beste Andorra (Anderexo) bat osatzen zuten, independentzia eta hiru botereak bertan zituztelarik...
 
Hemengo Senperen 600 bat "sorgin" erre zituzten XVII. mendean eta tamalez Ribagorzako Senperen ere erre zituzten hainbat sorgin eta leku horretan antolatu du apaizak erakuslekua. Elizako museoan ikus daitezke eskuizkribu zahar batzuk bertako hizkuntzan (Benaske) eta Urmella-ko monastegiko santu zaharrak.
 
Nik ez dakit ba ote dagoen euskarazko dokumenturik baina ez nintzateke harrituko azalduko balira, inguruko eliza edo etxe zaharretan.
Zezen n.
 


Ahur Antonio (32.002-8-22an):

Zerrendan badaude mezu batzuk gai honi buruz:


http://groups.yahoo.com/group/euskaraz/message/3825
http://groups.yahoo.com/group/euskaraz/message/3830
http://groups.yahoo.com/group/euskaraz/message/3834

http://www.chez.com/zezena/Mezuak/Gara,%20gara,%20gara.htm
http://www.geocities.com/paisvascohistoria/index.html   gazteleraz

Sent: Tuesday, October 29, 2002 10:51 PM
Subject: Mascaray, De Ribagorza a Tartesos

Ahur larru gorriak:
 
B. Mascaray Sin-ek idatzi zuen "El misterio de la Ribagorza", eskualduna izan dela duela urte gutxi arte alegia,
orain beste liburu bat argitaratu du "De Ribagorza a Tartesos", 146. orrian dio:
 
"En 1838 el ayuntamiento de Salvatierra de Aragón rechazaba la solicitud de un párroco no vascoparlante porque, decía, sólo si era vascófono podría cumplir propiamente con sus funciones de confesar, predicar, etc."
 
Salvatierra de Aragón, gaur egun Salvatierra de Esca deitzen da, Yesa urtegitik gertu dago iparraldera, "Zaragozako probintzian"...Zaragozan egongo dira tankera honetako herri gehiago ere, Zaragozakoek ez al dute eskubiderik beraien aiton-amonen eskuara berreskuratzeko?
 
Mascaray-k Balear uharteei buruz idazten ari omen da beste liburu bat eta 2.000 (bi mila) euskal toponimo baino gehiago aurkitu omen ditu...uharteetako "nabeta" kultura datatua azken 7.000 bat urtetan eskualduna omen da, erromatarrek zuritu omen zituzten...
Zezen n.
 
Bienvenido Mascaray
Tel. 948-229533  


Ahur larru gorriak:
 
Liburu bat utzi didate:
 
"Geografía medieval de Serrablo
Estudio histórico-antropológico de 82 yacimientos arqueológicos alto y bajo medievales de una comarca del alto Aragón"
José Miguel Navarro López. 2000.
Colección "A Lazena de Yaya" n. 15.
Tel: 974 482240
 
Sabiñanigo inguruan egindako ikerketen laburperna. Serrablo-ko elizak edo Sarauri-ko elizak IX eta X. mendean eraikiak omen dira, errege Esku Nabarrek eraikitako elizak eta oraingoz 15 hauek aurkitu dituzte:
 
Larrede (Tankera honetako elizak)
 

1.- S. Juan de Arguisal.

Argui= brillante...euskaraz, liburuak esaten du.

 

2.- S. María de Arrasul.

Arra=piedra. Euskaraz liburuak esaten du.

Bertan Mari beltza omen zegoen.

 

3.- S. Cristobal de Aurin.

Aurin ibaiaren izena da, baina inork ez daki zer esan nahi duen...

 

4.- S. María de Ballaran.

Ballaran, aran=valle, euskaraz liburuak esaten du.

 

5.- S. Urbez de Basaran.

Urbez= ur-bizi, euskaraz liburuak esaten du.

Basaran = basa- aran, bosque-valle euskaraz jakina.

 

6.- S. Martin de Cercito.

Cercito= zirzitu

 

7.- S. Andres de Fanlo

Fanum=templo latinez

 

8.- S. Genaro de Gallego

 

9.- S. Urbez de la Garganta

Urbez= ur-bizi euskaraz.

 

10.- S. Pelay de Gavin

S. Pelagio "Iria Flavia"-ko (Galizan) apezpikua izan omen zen, (Iria=ciudad, euskaraz jakina)

 

11.- S. Pedro de Lasiego

 

12.- S. Maria de Latre

Laterem=ladrillo, latinez.

 

13.- S. Juan de Matidero

Matidero= mata-erio= pacto de las tumbas, euskaraz liburuak dioenez.

 

14.- S. Salvador de Serue

 

15.- S. Salvador de Sorripas.

 

Inguruko beste eliza zahar batzuk: 

 

16.- Larrede

Larrede= larre= pasto euskaraz jakina, liburuak esaten du.

http://www.chez.com/zezena/Mezuak2/Larrede.htm

 

17.- S. Urbez de Nocito

Urbez=ur-bizi, euskaraz jakina.

 

 

Liburuak toponimia eranskin bat du:

 

Aineto= agin euskaraz

Arguisal= argi euskaraz

Arto=

Aso= asun euskaraz

Aurin=

Bara=ara euskaraz

Belarra=belarra euskaraz

Biesca= aska, oska = población hizkuntza prelatinoa

Eskuer= esku-erri euskaraz

Espierre= erri= pueblo euskaraz

Grasa= gara = elevación euskaraz

Ibort= ibar = valle euskaraz

Ipies = ib = agua, fuente euskaraz

Javierre= exe-berri, casa nueva protovasco

Lanave = landa = espacio de tierra no cultivado, indoeuropeo

Larrede = larre = prado, pastizal, euskaraz

Larres = larre = prado, pastizal, euskaraz

Ordovés = ordo = llano euskaraz

Oros = ur-otz = agua fría euskaraz

Orus = ur-otz = agua fría euskaraz

Yosa = jaus, jausi = caer, bajar euskaraz

 

Herri abandonatuak:

 

Ainelle= agin, tejo euskaraz

Alaves= labe, horno euskaraz

Arruaba

Asun= asun, ortiga euskaraz

Azpe= aitz-pe, bajo la peña euskaraz

Basaran= basa-aran, baso, bosque euskaraz

Bescos= bi-eskos, dos barrancos euskaraz

Bescos  = bizkar, elevación euskaraz

Ibirque= ibar, valle euskaraz

Jabarrella = etxe berri, casa nueva euskaraz

Lasaosa = lats, arroyo euskaraz

Matidero = mata-erio, pacto de las tumbas euskaraz

...

 

Jean-Louis Davant - Idazlea (Euskaltzaina) GARA egunkarian 2003-7-30ean:

http://www.gara.net/orriak/P30072003/art70600.htm
            Iritzia > Jo puntua
      Jean-Louis Davant - Idazlea
      Gara, gara, gara!

      «Gara» hitza hiru aldiz harrian izkiribatürik ikusi berri düt Benasquerik hüllan, Liri herriko eliza sargian, hilarria bezalako lotsa edo lauza handi batetan zizelkatürik, 1627 zenbakia alde petik, urtearena segur ere. Gaineala idazki horren argazkia ediren düt Isabenan, libürü baten axalean, hori delarik "El misterio de la Ribagorza", horko Bienvenido Mascaray Sin batek idatzirik: libürüa erosi düt prefosta, eta berehala begistatü.

      Idazlearen arabera, eüskaldüna zen lehenago Rigabortzako eskualdea, Aragoiko erresuman, Kataluniako mügan, eta horren toponimia eüskaratik esplikatzen dü. «Liri» adibidez «Llire» da hanko hizkuntzan. Berriki arte lihoa kardatzen omen zen hor, iresten (orraztatzen), eta hori bera erran nahi dü gisala herriaren eüskal izenak: Li-ire, li(hoa) ire(sten) zen herria... Orokorkiago, eüskaldünen ondokotzat etxekitzen dütü Campoko gizon horrek bere bürüa (Azkarai) eta bere kartiela.

      Hona zer dion adesako epigrafia hartaz: «Somos, Somos, Somos (...) Realmente, hay poco nuevo bajo el sol: Gara = Somos. Sí, igual que en el País Vasco actual, pero en Ribagorza 370 años antes: Historia est magistra vitae. Vitae... et hominum».

      Aragoiak Madrileko poterearen aitzi galdüriko borroka gogor eta lüze baten ondotik idatzirik izan zen «Gara» hirukoitz hori.

      Orai gure aldi. Bena ez dügü orano galdürik, eta zentzüz ari balin bagira, irabaziko dügü, bereziki prentsa libro bat etxekiz. - Jean-Louis Davant - Idazlea