1179an sinatu zuten, Alexandro III.a Summus Pontifex-ak deitutako Letrango III. kontzilioan. Zisma egon zen bertan. Alexandrorekin batera beste Summus Pontifex bat izendatu zuten konklabean, Viktor IV.a. Biek boterea lortzeko borrokan jardun zuten, Federiko Bizargorria bereganatu, eta enperadore eta Ezpata sakratuaren gidari egiteko.
Erromatar Inperio zaharra berpiztu nahi zuten beste izen bat emanez: Erromatar-Germaniar Inperio Santua. Kontua aspaldikoa zen; Gregorio I.ak, San Gregorio Handiak, Erromako Inperio dekadentea antolatu eta berrezarri nahi zuen. Konstantinok Konstantinoplara eramana zuen hiriburua, eta Herri Inperiala probintziako herri zahar eta zarpaila bihurtu zen. Gregoriok berak esan zuen ez zekiela bere egiteko sakratua eta printzearena bereizten. 600. urte ingurua zen.
Haren ondorengoak, Gregorio II.ak, ez zuen Bizantziorekin zuten kontzertu ekonomikoa ordaindu nahi izan, eta Erromako herriarekin batera, ogasuneko mandatarietako bat kartzelatu eta bestea hil egin zuten. Aita Santuak bere burua Duce edo Duke izendatu zuen. Gregorio II.aren ondorengoak, Esteban II.ak, Estatu Pontifikalak izango zirenak konkistatu zituen, eta Erromako Errepublika izena emanez, bere burua Presidente izendatu zuen. 750. urte ingurua izango zen orduan.
Adriano I.ak Konstantinoren Dohaintza izeneko testamentua aurkitu zuela esan zuen, baina berak asmatua zen. Testamentu horretan idatzi zutenez, Konstantinok, 337an hil zenean, Aitasantutzari utzi zion Inperioko Mendebaldea, hots, Portugal, Hispania, Galia, Italia, Germania eta abar. Horretaz gain baita Erromako Letran jauregi inperiala eta ornamentu inperial guztiak ere: mitra, infulak, frigioa (urrearekin bordatutako kapa purpura), tronua eta Aita Santuaren ornamentu guztiak.
770ean Karlomagnok, Adrianoren agindupean, Konstantinoren Dohaintza Omnibus modis, baliabide guztiak erabiliz, alegia, berreskuratzea erabaki zuen. Tortura erabiltzea ere zilegi zen Leon III.ak, San Leonek, esan zuenez. Enperadore apaina, bataioa hartu nahi ez zuen edonor, baraurik egin nahi ez zutenak edo gorpuak erretzen zituztenak akabatzeko prest zegoen. Hori da katolizismoa, eta ez beste ezer.
Beti gertatu ohi den bezala, San Gregoriok ere, bere burua printze egin zuenetik, jarraitzaileak eta aurkariak izan zituen. Aurkarien artean gehien protestatu zutenak eta berearekin jarraitu nahi izan zutenak Pirinioetako herritarrak izan ziren.
Guztiok dakigu zer gertatu zitzaion Karlomagnori 778an Pirinioak zeharkatzen saiatu zenean. Galia hedatzera omen zetorren, baina badakigu, nahiz eta ezkutatzen saiatu diren, Adriano I.a aita santua buru zuen Inperio Santua berriro ezartzera etorri zela. Hala jarraitu zuen historiak aurrera 1179a arte. Garai hartan Vatikanoko ustelkeria izugarrizkoa zen. Elizak "Burdinazko" mendeak gisa izendatu zituen urte haiek Elizaren jarrera ustela eta onartezina zela-eta. Herriak, bitartean, bere martxan jarraitzen zuen.
Pirinioak Albin egin zituen ondorengo kontzilioak, Garonako Tolosaren ondoan dagoen herrian. Baskonia osoak hartu zuen parte kontzilio haietan. Baskoniak iparraldean Akitania eta Tolosako Departamentuak zuen izena, eta hegoaldean Nafarroa. Kontzilioetan sortutako ideologiari albitar izena eman zioten; hainbat sektorek hartu zuen parte: Kataroek, Gizon Onek, Baldotarrek eta abar.
Zisma eta Alexandro III.a eta Viktor IV.aren arteko gerra —biak Bizargorrirekin— gori-gorian, Bresciako Arnaldo albitarrak piztu zuen eskandalua. Alexandro III.ak, Bizargorri enperadore izendatzeko baldintza gisa Arnaldo harrapatzea ezarri zuen. Eta hala gertatu zen; harrapatu, lepoa moztu eta erre egin zuten. Haren errautsak Tiberrera bota zituzten, gogoratzeko aztarnarik gera ez zedin. Eta Aita Santuak Bizargorri enperadore egin zuen.
Gero, Alexandro III.ak kontziliora deitu zuen Letrango jauregian; 300 gotzainek hartu zuten parte. 1179. urtea zen.
Baskonia osatzen zuten Akitania eta Garonako Tolosako departamentuak (Okzitania) madarikatu egin zituzten (nafarrak aragoiarrak, euskaldunak eta tolosarrak ziren lurralde haietako herritarrak). Haietaz gain, brabantiarrak, triberdiarrak eta beste batzuk ere madarikatu zituzten, guztiak dotrina albitarra, kataroa, gizon onena eta abarren jarraitzaile zirelako.
Laburbilduz, Alexandro II.ak Erromatar Inperioa berriro ezartzea zuen helburu, Santu izena ezarri bazioten ere.
Gurutzada sortu zen aurkarien arten. Santxo VI.a Jakintsua zen Nafarroako errege 1150ean. Ondoren gertatutako guztia gero Protestantismo izenaz ezagutuko zenaren jatorria izan zen. Debekatuta zegoen sarrazenoekin harremanik izatea, eta are gehiago juduekin. Nafarroako erregeak, ordea, harreman diplomatikoak zituen arabiarrekin eta juduei forua eman zien.
Albitar guztiak ondasun eta lurrik gabe gelditzen ziren, okupatzen zituenaren esku, eta horretarako zilegi zen armak eta tortura erabiltzea, San Leon III.a Handiak esan bezala. Gainerakoa ezaguna da. Aragoi konbertitu egin zen eta Gaztelak Nafarroa konkistatzeari ekin zion. Hori egin ezean haiek ere eskumikatu egingo zituzten, eta katolikoen menpe geratuko ziren. Hala konkistatu zuten Itsasaldeko Nafarroa 1200ean.
Ez da egia, beraz, historialariek esaten dutena, Nafarroa Gaztelakoen eta Aragoikoen handi nahiek konkistatu zutela. Konkista eskumikatuak izatearen mehatxupean egin zuten, eta ondasun guztiak eta lur guztiak galtzearen mehatxupean. Halabeharrez egin behar izan zuten.
1208az geroztik Aita Santuaren Armada berriro altxa zen, eta kataroen aurkako gurutzadari ekin zion. XIII. mendean anatemizatu eta hil egin zituzten gehienak, haurrak eta agureak barne; baita haien herriak ere: Garonako Tolosa, Beziers, Carcasona eta bertako gazteluak: Montsegur mitikoa, Muret… Gainerakoa nahikoa ezaguna da; Nafarroan eta Baskonian mundu zibilizatuaren betiko demokraziaren genea gelditu dela esan genezake.
Orreaga 778