EUSKARAREN JATORRIAREN
I. BILTZARRA
Arantzazu,
2005eko azaroaren 19an
1. Egitaraua
10,00 Ongi etorria partaideei eta aurkezpena
10,15 Euskararen jatorriaren ikerleak Euskal Herrian eta atzerrian
·
Josu Naberan: Hitzen Koba: Euskararen jatorria eta eraiketa:
erroak-hiztegi etimologikoa
·
Imanol Mujika Alberdi: El euskera es una ciencia (Remo Bianchi
eta Aitor Zugazti)
·
Martin Mendizabal: El Catón de la Toponimia Vasca
·
Antonio Mendizabal: Geografía
y Toponimia de la Vasconia
·
Felix Zubiaga: Euskararen ereduak
·
Urtzi Ihitza: Euskararen Jatorri Aurkitua
·
Pako Iriarte: Sorgin taula eta doinuen konposaketa
irudikapena. Balthasar Etxaberen Discursos de la antiguedad de la Lengua
Cántabro Bascongada
·
Antonio Arnaiz Villena: Relación del Euskara con las lenguas Caucásicas y de las Américas.
·
Vahan Sarkisian: Contribución a la reconstrucción
interna del vocabulario vasco en el campo semántico de argi (luz)
12,30 Mahai ingurua
14,15 Bazkaria
16,00 Bittor Kapanaga: Erro eta gara liburuaren azalpena
(euskararen
3 substratuen teoria)
17,30 Mahai ingurua
19,00 Amaiera
2. Aurkibidea
1. Egitarua......................................................................................................................... 1
2. Aurkibidea...................................................................................................................... 2
3. Aurkezpena.................................................................................................................... 3
4. Josu
Naberan: Hitzen Koba: Euskararen jatorria eta eraiketa:
erroak-hiztegi etimologikoa ......................................................................................... 9
5.
Imanol Mujika Alberdi: El euskera es una ciencia (Remo Bianchi-Aitor Zugazti)........ 17
6.
Martin Mendizabal: El origen del euskera ................................................................... 27
7.
Antonio Mendizabal: Geografía y Toponimia de la Vasconia...................................... 37
8.
Felix Zubiaga: Euskararen ereduak............................................................................ 47
9.
Urtzi Ihitza: Euskararen Jatorri Aurkitua..................................................................... 55
10.
Pako Iriarte: Sorgin taula eta doinuen konposaketa irudikapena. Balthasar
Etxabe:
Discursos de la antiguedad de la Lengua
Cántabro Bascongada........................... 61
11.
Antonio Arnaiz Villena: Relación del Euskara con las
lenguas Caucásicas y de las
Américas.................................................................................................................... 69
12. Vahan Sarkisian: Contribución a la reconstrucción interna del
vocabulario vasco
en el campo semántico de argi
(luz)......................................................................... 73
13. Bittor Kapanaga: Erro eta gara (euskararen 3 substratuen teoria)........................... 77
14. Angus J Huck: Major Texts in the East Iberian Script - Summary Analysis………. 99
15. Euskararen
Jatorriaren Bibliografia .................................................................. 115
16. Elkarte
antolatzaileak......................................................................................... 120
3. Aurkezpena
Euskarak, Europako
hizkuntzarik zaharrena, misterio handia izaten jarraitzen du. Bere jatorria
liburu, artikulu eta hitzaldi askotan azaldu den gaia izan da, baina ez da modu
iraunkor eta sistematiko batez ikertu den alorra izan.
Une ona da ikerketa alor
hau indartzeko. Batetik, Euskal Filologia sendotuz joan den neurrian, gero eta
profesional gehiago dugu alor honetan. Bestetik, teknologia berriek informazioa
elkar trukatzeko aukera gehiago eskaintzen digute, hemen bizi garenon artean
zein atzerrian euskararen jatorriarekiko interes handia erakutsi dutenen
artean.
Euskararen jatorria
ikertzeari orain arte eman zaion garrantzia baino gehiago behar izango dugu,
noizbait Europako misteriorik zaharrena argitu nahi badugu. Horregatik, urtero,
biltzar bat egitea erabaki dugu elkarte antolatzaileok eta, horietan, orain
arte gai honen inguruan egindako teoriarik garrantzitsuenak ezagutarazi eta gai
honekin interesa dugunok elkar ezagutzea nahi dugu. Eta, Biltzarraz gain, beste
bi ekimen ere aurreikusi dira: webgune bat informazioa jartzeko eta trukatzeko
eta gai honen inguruko liburuak argitaratzea.
Euskararen jatorriaz
ikertzeko, erabat irekita egon behar dugu, ezelango aurriritzirik gabe. Ez
dugu, aldez aurretik dauden proposamenen iragazkirik egin eta denek izan
dute aurkezteko aukera biltzar hauetan. Lehengo urte honetan, euskararen
jatorriari buruz idatzi eta ikertu dutenen materialak ezagutarazi nahi dira,
azken urteetan egin diren lanak bereziki azpimarratuz.
Euskara ikertzerakoan, metodologia konparatibistak erabili ohi dira gehienbat, batez ere latinarekiko loturak, baina euskararen beraren gogoeta herren geratzen da. Guk arlo hau garatu nahi dugu bereziki: euskararen erroak eta barne egiturak ikertzea.
Hizkuntza beti politikaren
menpe izaten da. Agian horregatik, oraindik ez gara gai izan euskararen
jatorrira ulertzeko, burujabetza politikoaren faltan egonda, burujabetza linguistikoaren
hutsunea ere badugulako. Euskara latinetik aztertzen hasi zen, hizkuntz
bilakaerak aztertzeko idazkiak ordudanik ditugulako. Baina, idatzi ez den
hizkuntza batek, beste bide batzuk jorratu behar ditu bere sorlekua aurkitzeko.
Jatorria ikertzeko,
hasiera-hasierara goaz, gizakiak lehenengo soinuak ahozkatzen zituen garaira.
Toponimiaren bidez, leku, ibai eta mendiei gure arbasoek izenak jarri zizkien
garaira. Gaur parte hartuko duten askok toponimian izan dute euskarririk
garrantzitsuena euren teoriak plazaratzeko. Zubiagak dioen moduan, toponimia
historiaurreko oihartzuna da.
Dakizuen bezala, lehenengo
biltzar honetan Bittor Kapanagak egindako teoria izango da bereziki landuko
dena, 1978an idatzitako Erro eta gara
liburua mugarria izan zelako euskararen paleolinguistikan. Kapanaga, euskararen
mugan bizi izanik eta mendebaldeko euskaran oinarrituta, izugarrizko teoria
garatu du. Zoritxarrez, inork gutxi aztertu zuen bere garaian, ezta ostean ere,
egindako teoria ausart eta osatu hau. Gaur, zor historiko hau kitatu nahi dugu.
Kapanaga ez da
hizkuntzalaria. Baina, egia esan, hizkuntzen bilakaeran laguntza handia eman
duten ikerle amateurrek ere ba daude. Esaterako, Aquiles Luchaire frantziarrak,
hizkuntzalaria izan gabe, 1878 urtean Akitaniako erromatar aurreko inskripzioek
euskarazko hitzak zituztela frogatu zuen. Bestetik, Manuel Gomez Moreno
Andaluziako historia irakasleak idazkera zeltiberikoa deszifratzen lagundu zuen
1922 urtean. Beraz, euskararen jatorriaren
ikerketan hizkuntzalariak ez ezik, beste arloetan dabiltzan irakasle, idazle,
apaiz zein edozein euskaltzale ongi etorria izan dadila beharleku honetara.
Partaide interesgarriak
ditugu. Gehienek liburu bat edo gehiago idatzi dute gai honen inguruan eta,
horrek bakarrik, bere meritu, dedikazio eta euskaltzaletasuna frogatzen duenez,
nahi nuke eskerrak eman egin duten ekarpenengatik. Dirulaguntzarik gabe
egindako liburuak izan dira, euren izerdiz idatzi eta euren diruz
finantzatutakoak. Benetan, eskerrik asko, euskarari bide berriak irekitzeagatik.
Azalduko dugun teoria
garrantzitsu bat Imanol Mugikarena da. Imanolek 80 urte dauzka eta dagoen
egoeragatik ezin izan da gaur hona etorri. Aitor Zugastik bere lekua hartuko du
gaur beren teoria azalduz.
Hipotesi asko botako dira.
Esaterako, euskara gaur egunera arte irautea ez dela miraria. Izan ere, esparru
txiki-txiki baten hitz egin izan balitz bai baina, ia Europako eremu zabal
batean hitz egin baldin bazen, normalagoa zen leku txikiren batean irautea.
Atzerritarrek
ere ez ditugu ahaztu nahi biltzar honetan. Azken 200 urte hauetan asko izan
dira gure hizkuntzarekiko interesa erakutsi dutenak. Biltzarrean Antonio Arnaiz
izango dugu euren ordezko.
Gaur egun, mundu oso
praktikoan bizi garenez, baten batek galdetuko du zertarako eman denbora zeregin
hauetan. Txisteak egiteko behintzat balio duela frogatzeko, hona hemen bat:
Bizkaitarrak izan ziren harkaitzak aizkora bezala erabiltzeko zuten aukeraz ohartu ziren lehenak. Ez dakigu zehatz-mehatz non gertatu zen baina Anboto inguruan izan zela uste dugu, ehizatu gura zuten orein baten gainean atx zati bat jausi zenean. Horrela, eurek zati txiki bat hartuta, kolpatzeko erabiltzen hasi zuten.
Baina, 40.000 urte beranduago, gipuzkoarrek, asmakizuna hobetuz, makila bat lotu zioten haitzari eta, horrela, haitz-kora sortu zuten, alegia, haitz eta korapiloa zituen tramankulua. Askoz praktikoa zela ikusita, euskaldunen artean berehala zabaldu zen eta, horregatik, gaztelaniaz bizkaierazko berba zaharra mantendu den bitartean (“hacha=atxa), euskaldun guztiok ekialdeko euskalkietan erabiltzen den “haitz” hitzetik sortutako aizkora erabiltzen dugu.
Baina,
txisteak ez ezik, gizakiak zein animali domestikatu zituen lehenago jakiteko
ere balio dezake paleolinguistikak baina, horretarako, arratsaldean Kapanagari
galdetu beharko diogu.
Euskararen hitzen esanahia
ikertu nahi ditugu, esaten duguna sakontasun handiagoz esateko. Adibidez, izena
hitza zein garrantzitsua den deskubrituko genuke (“iz-ena”, argiarena).
“Iz” hitzak argia esan nahi duelako –besteak beste-, eta hortik “izakia”.
Alegia, gizakiok, animaliak, bizagabeak,... argiaren isladak gara. Bai gauza
polita. Honela bada, hitz honek jakintza mota askoren ikuspuntutik azterketa
egiteko aukera emango liguke: Fisika (kolore guztiak zuriaren islada desberdinak
dira), Filosofia (Barandiaranek zioen moduan izena duen guztia izan bada,
alegia, izen eta izan osagaia dute amankomunean), Erlijioak
(beste kultura askotan bezala, euskaldunok ere argiaren seme-alabak garela
adierazten digu gure hizkuntza zaharrak, Aranak ere proposatu zuen moduan:
eguzkiko -> e(g)uzki(i)ko -> eusk), Irakaskuntza (agian euskara errazago
ikasiko litzateke, erroetatik hasiko bagina).
Gainera, atzerritar ikerle
batek (izena orain ez naiz gogoratzen) argi eta garbi esan zigun aspaldi: “europarrok
euskarari begira gaude, kontinenteko hizkuntza zaharra hobe ulertu eta jatorria
aurkitu nahian baina, zeuek (euskaldunoi) ez baduzue argitzen, jai daukagu. “
Bitzar honetan Josu Naberanek argitaratuko duen Hitzen
Koba liburuaren aurkezpena eta Liriako ontziaren iberierazko esaldiaren
interpretazioa emango da biltzar honetan. Denborak esango du aurkikuntza honek
norainoko eragina izango duen ondorengo urteetan.
Hasierako egitarautik bi
puntu kendu dira, goizean 8 ikerle ditugulako euren teoriak azaltzeko. Beraz,
euskararen jatorriaz idatzi duten lehenengo euskaldunen lanak eta Mitxelenaren eskolako azterketak
hurrengo biltzarretan aztertuko dira.
Apal-apal gaude, euskararen
jatorriaz dakiguna hutsaren hurrengoa baita. Kapanagak, liburuan kontatzen duen
bezala, “Joxemielekin (Barandiaran) solasaldi bat izan ondoren, baduzu ez
dakigunaren ardura eta apaltasunaren sentipen”. Baina badakigu gogoa, kemena
eta elkarlana mahai gainean jarriz gero, urrutira heldu gaitezkeela eta, 10-20
urte barru, euskararen jatorriaz dakiguna askoz gehiago izango dela. Ekin
diezaiogun beraz, euskararen paleolinguistikaren bide zoragarri honi!
Ongi etorri ikerle guztiei eta, osasun egoeraz
gurekin egon ezin den Imanol Mujikari gure esker ona adierazi nahi diogu
euskararen alde bizitza osoa emateagatik.
4. Josu Naberan: Hitzen
Koba: Euskararen jatorria eta eraiketa: erroak eta hiztegi etimologikoa
Josu Naberan AEKn jardun zuen 10 urtez. Gero itzulpen talde batean (Kalegana Itzulpen eta Ikerketa Taldea).
Duela 5 urte edo Sugearen Iraultza liburua idatzi zuen, euskal mitoari buruzkoa, gaur eguneko eredu alternatibo bat eraikitzen laguntzeko.
Antzinako Euskaldunen Egutegia, ilargi egutegia zelakoa zen azalduz,
baita konstelazioen kontuak, egun izenen eta zenbakien esanahia eta halako
kontuak bilduz argitaratu zuen orain 3 urte.
Orain Hitzen Koba. Euskararen jatorria eta eraiketa liburua eta Hiztegi
Etimologikoa argitaratuko du Durangoko Azokarako.
Mota ezberdinetako artikuluak idazten ditu, antropologiaz batez ere. Une
honetan, arlo honetan sarrien idazten duen idazlea dugu Josu Naberan.
Ofizioz itzultzailea da eta besteak beste Klasikoak Sailerako itzuli ditu
ingelesetik (Hobbes, Hume..) eta grekotik (Herodoto, Tuzidides..). Hitzaldiak
ere ematen ditu, bai Egutegiari buruz, bai Mitologiari buruz, eta abar.
Harremanetarako:
narra@euskalnet.net
Dordoinako
kobetan hasi zen
Duela hiru urte, Dordoinako kobak ikustera egin nuen
bidaian, hango leku-izenen %90 baino gehiago euskarazkoak direla konturatu
nintzen. Eta orduz geroztik, Hitzen Koban sartu nintzen. Frantzia aldeko
hamabost gune hautatu eta toponimia hura konputagailuan sartzeari ekin nion.
Zerrenda horri Pirinio ingurukoa, Ebro bailarakoa eta Asturias, Kantabria eta
Euskal Herrikoa bertokoa gehitu nizkion. Guztira, hogei mila toponimo. Izenen
itsaso horretan beti errepikatzen ziren konstante batzuk irteten ziren: erroak.
Euskara asmatu zutenek, erreken eta txorien hotsak
imitatzeaz gain, lekuak izendatu zituzten lehenik eta behin. Goruneak ala
bailarak ziren, konbexuak ala konkaboak, bustiak ala lehorrak... Gero, izen
horiek gorputz atalei eta gainerako pertsona ezaugarriei ezarri zizkieten.
Esaterako, burua. Lehenik eta behin, mendiari deitu zioten “bor”,
“boroa”, “burua”, eta gero gizakiaren buruari; bor-bor onomatopeiak,
seguruenik, sumendia eta laba izendatzen zuen hasieran, lapikoak asmatu
aurretik. Horrela, leku izenek euskal erroen %80 inguru eman zidaten.
Orduan, erroak eta azpi-erroak sailkatzeari ekitean, kobaren
iluntasunean itsu-mustuka nenbilean, Bittor Kapanagaren “Erro eta Gara”
irakurri nuen, zorionez. Bittorrek hiru hizkuntza sistema bereizten zituen gure
euskararen barruan (IZ, AR/UR eta GO), bakoitza bere aditzarekin, eta izatasuna
nahiz getasuna izendatzeko modu propioarekin.
Maisuaren eskema lagun nuela, nire materiala sailkatzen hasi
nintzen izatasuna/egintza/getasuna trinomioari jarraikiz. Horrela, sinonimia
hirukoitzaren alorrean sartu nintzen. Bittorrek dio “hiru lehenhizkeraz
osatutako hizkuntza” horrek “hirukoiztasun garbia” ageri duela. Hariari
tiratuz, sinonimia horren zerrenda luze samarra osatu dut, eta argi ikusten da
gauza funtsezkoenak izendatzeko hiru hitz (gutxienez) erabiltzen direla egungo
euskaran: bular/papar/golko, buru/kasko/kara, eta abar luzea.
Eta, hizkuntzari gagozkiolarik, hitz/ele/berba,
jakina.
·
Lehenengo multzoak hitz eta pitz egiten daki;
“iz” eta xistukariz betetako hizkuntza duenez, pitza dariola hitz eta hitz,
antzinako txistularien antzera.
·
Bigarren multzoak bala-bala egiten du ele.
Bala-bala, hots, argi eta garbi edota guztien arreta erakartzeko moduan.
“Bala-bala” dabil hortik notizia.
·
Eta hirugarren multzoak barra-barra egiten du
berba. Berba: “aunque parezca y acaso sea voz extraña...”, dio R.M. Azkue
jaunak zuhurtziaz, zeren “verbum” latinezko hitz nabarmena baitu gogoan.
Hizkuntzalari romanistak, euskara latinaren
betaurrekoekin aztertzen dutenak, ez dira Azkue bezain zuhurrak. Zalantza
izpirik ere ez dute: berba, latineko verbum-etik, eta hala euskal hitzen
eta hizkien zati handi bat, ehuneko berrogei edo hirurogeia, haien esanetan.
Atzo goizekoa den hizkuntza –latina- gure hizkuntza aurre-indoeuroparraren
paradigmatzat jartzea, histori errorea bezain errore historiko galanta da.
Latinak verbum eta hainbat berba beraren inguruko hizkuntzetatik jaso
zituen, eta garai hartan Mediterranio inguruan egiten ziren hizkuntzak, grekoaz
eta Italiara etorri berri zen zelta indargeaz aparte (eta euskara piriniarraz
aparte), berberea, iberoa eta hizkuntza kamitak ziren. Eta verbum ere,
*iber-abo-era, handixe jaso zuen nonbait, grekoek barbaros jaso zuten
leku beretik Libia inguruko Gorgona izugarriaren kontra ari zirenean.
Mitxelenak latinean bilatu zuen maiz euskal hitzen jatorria.
Eta batez ere antzinako testu idatzietan. Baina “bide horrek ere bere mugak
erakutsi ditu”, aitortu du Joseba Lakarrak berak. Izan ere, latina gure
lurraldeetara sartu baino hogei mila urte lehenago sortu zen euskara egituratua
-onomatopeiatik fonema-kateak metatzea eta abar-, eta neolito aroan euskararen
hiru geruzak (piriniar-europarra, ibertarra eta mediterraniarra deituko
ditudanak) bat eginda zeuden jada. Hizkuntza hori Europa osoan eta
Mediterranioko ibar bietan egiten zen, geroago latina bera egingo zen legez.
Hortaz, grekoak nahiz latinak “euskararen substratuetatik”
hartu zuten berba mordo bat. Arlo askotako berbak: nekazaritza -erromatarrak
baino bost mila urte lehenago sortua Italian bertan-, itsasoko eta
merkataritzako kontuak... Geroago ere, Inperio erromatarra erori ondoko latin
berantiarrak berba pila hartu zuen geruza iberiar, bereber eta abarretatik,
egungo gazteleran argi eta garbi ageri denez. Geruza haiek euskal familiakoak
zirenez, nire aburuz, euskal hitz pila daukagu, fonetika aldetik apur bat
aldatuta egon arren.
Hitzen Kobaren helburuetariko bat romanismo
hori gainditzea da. Hortik gaztelaniazko eta latinezko hainbat hitz euskararen
bidez dezifratzeko saioa (500 hitz inguru eman ditut dezifratutzat, baina askoz
gehiago dirateke). Halere, ia ezinezkoa da romanismoari eta antroponomikoetan
oinarritutako logika erratuari (leku izenak pertsona izenen bidez dezifratu
nahiari) aurre egitea anekdotan oinarritutako gogoetarekin; euskal egituraren
sistema oso baten bidez izan behar du argudioa. Eta, horrekin batera,
erromatarren aurreko herrien eta hizkuntzen garapena kokatzeko, historiaren
ikuspegi zabal bat aurkeztuz.
Hitzen Koban, euskararen erroekin batera,
historia aurkezten da -edo “historiaurrea”, deitu nahi zaion moduan deitzen
zaiola-, antropologian, arkeologian eta folklorean oinarrituta.
Kondaira mitikoek antzinako oroimena gordetzen dute.
Holozeno aldira mugatuta (azken 10 mila urteak), duela 7 mila urteko lehortea
(klima atlantikoa nagusi zenean), edota duela 6.000-5.000ko Uriola, klima
azpi-boreala nagusitzean. Klima aldaketaren paradigma, ordea, Sahara da. Oihana
laku handiz beterik izatetik basamortu bihurtzeraino zelan heldu zen milaka
batzuk urteren buruan. Sinesteko ere. Baina hantxe daude, arkeologoek
hondarpean aurkituta, antzinako sahararrek pintaturiko arrainak eta gizakiak
igeri. Klima aldaketek eragin itzela izan dute gizataldeen mugimenduetan eta,
beraz, hizkuntzen harremanetan.
Zibilizazio aldaketek ere izan dute eraginik, orobat,
bizimoduan nahiz hizkuntzan. Lehortearen ondoriozko “indoeuroparren” eta
semitarren emigrazioak eta nagusigoak hizkuntzaren beraren alderanzketa ekarri
zuen: aba eta andere kontzeptuak maskulinotzea, “aita” eta
“gizon” izatera pasatuz hurrenez hurren (emakumearen zapalkuntzaren hasiera).
Babelen mitoa, bestalde, orduan egiten zen hizkuntza aurre-indoeuroparraren
nahaspila sistematikoaren oroipena omen da, hitzen forma eta zentzua apropos
aldarazi omen zutenean.
Noiz sortu zen euskara? Edo, galdera zehatzagoa, noiz eta
nola sortu zen euskararen katea mintzatua, ahoski bakarra ahoskatzetik bi edo
hiru ahoski kateatzera? Nire ustez ez dauka misterio handirik: gizakia, bere
irudimenaren jauzi kualitatiboan, kobak pintatzen hasi zenean. Ordura arte,
onomatopeiez eta zeinu txit adierazgarriez baliatuko zen. Adierazkortasunean
fina izango zen, gorputz osoa erabiliz bere sentipenak adierazteko. Baina
irudiak zizelatzen edo pintatzen hasi zenean, beste adierazpide batez baliatzen
hasi zen: irudi bidezko adierazpena, adierazpen sinbolikoa. Zer da besterik
hizkuntza katea? Irudiak elkarlotzea, arte lanean bezalatsu. “Izar” esatean, IZ
(argiaren adierazpena) eta ARRE (nabarmenaren sentsazioa) elkarlotzen ditu.
Horra hor hizkuntzaren sorrera.
Baina, euskararena? Gure inguru zabaleko leku izenetan
(historiaurrearen oroitzapena dugun toponimian) ez da geratu euskaraz bestelako
hizkuntza aurre-indoeuroparren aztarnarik. Zeltek ere oso arrasto gutxi utzi
dute, euren ahoskera bereziaren eraginaz kanpo. Asturias dugu horren adibide
bat: fonetikan zelten eragina jaso du (asturianu edo bable hizkeran), baina ez,
arean ere, leku izenetan.
Zelan eraiki zen euskara, eta zeintzuk izan ziren
hastapeneko hitz erroak? Horretarako, herrien eta antzinako leinuen historian
arakatu behar da (hala egiten dut liburuan, sapiens-sapiensaren mugimenduei
buruz gaur egun nagusi den hipotesiari jarraitzen diodala).
Azkenez, Bittor Kapanagak ezinezkotzat jotzen zuena
gauzatzeko saioa egin dut. Zera zioen Kapanagak: “Euskeraren erraietan ageri
zaizkigun fonema bereiziak, guztiak batera eta bakotxa bere esanahi behiñenakin
hartzen baditugu, hauzia erabakiezina egiten zaigu. Nahasketa ikaragarri baten
almareunetan trabaturik bezala aurkituko giñake” (Erro eta Gara, 30.
orr). Alta, konputagailuaren laguntzarekin, posible da asmo hori gauzatzea. Hor
doa nire saioa, behin-behineko hipotesi gisara. Behin behinekoa, baina orokorra.
Zeintzuk dira, zehazki, euskararen aitzin erroak? Hona hemen:
|
1.
IZ/IZAN 2.
GI, HI 3.
ZI 4.
HA, D(S)A, AI(A) 5.
KAR 6.
SU 7.
AUZ/AZU 8.
IN/EI/IKE 9.
IRA/IL, AN/EN 10.
DSO/JO 11.
LO/LOHI 12.
BA(DA) 13.
BI 14. ILU 15.
LAU 16.
BUR(U) 17.
ATS(E) 18.
ATZ 19.
AHO/OTS 20.ON/UNE/UTS |
21. ABA/AMA 22. ARA/AR 23. EDU(N) 24. UR(A) 25. ANU 26. LEA 27. ALE 28. ELI 29. AL(A) |
30 GOE/AGO 31 GU 32 UKU/AKHA 33 KUR 34 OR 35 DOR/ORD 36 URRU(I) 37 ARRE 38 ER 39 (A)GER 40 (E)GIN |
Berrogei baino gutxiagora bil daitezke, jakina. Esaterako,
hiru lehenengoak IZ sailera bilduz, H hasperendunak elkartuz, GO/KO errodunak
batuz edota RR sailekoak batera ekarriz. Orduan 25 inguru genituzke. Baina hori
gutxienekoa da.
Kontua da jatorrizko erro horien konbinaketatik erator
daitezkeela euskal hitz guztiak. Bi mila eta bostehun hitzen hiztegi etimologia
egin dut (oinarrizko hitzena), eta badirudi funtzionatu egiten duela.
Euskaldunen
jatorriaz: Gravettetarren alaba euskalduna
Bestalde,
Stephen Oppenheimerrek errebelazio handi bat egin digu: Gravettetarrek alaba
bat izan zutela Pirinio aldean, alaba euskalduna: Solutre kultura.
Hala
diosku Oppenheimer irakasleak. Azken Glaziazio Gorena (23.000-22.500) amaitzear
zegoela, Solutre kultura agertzen da Europan. Kultura hau harrigarriro hedatu
zen duela 17.000 inguruan; haien arte ederra eta teknika bikaina mirets
dezakegu Pirinio inguruko nahiz Asturias eta Kantabriako hainbat kobatan. Gune
batzuetan, batez ere Kastillo, Pendo, Santimamiñe, Aitzbitarte, Ekain eta
Dordoina aldean, populazioa hazi egin zen nabariki, teknika eta artea bere
puntu gorenera iritsi zen (Lascaux, Altamira, Santimamiñe), eta hortik aurrera
Madaleine kultura deituko zaio.
Esan
bezala, Oppenheimerren aburuz, Solutrea (V faktorea) berton sortu zen.
Ildo genetikoez ari delarik, Gravette kultura HV markatzaile
femeninoarekin identifikatzen du, eta Don aldetik aurretixeago etorri zen
Kostienki kultura, berriz, Ruslan markatzaile maskulinoarekin. Hona
hemen zer dioen (Los Senderos del Edén, 246. orr.):
“V, beraz,
Euskal Herrian sortu zen, Glaziazio Gorena igaro eta handik laster.
Haren arbasoa (aurre-V) 26.400 urte aurreragokoa da gutxi gorabehera. Aurre-V
hori Balkanetan eta Transkaukasian aurkitzen da oraindik, horrek ez duelarik
eragozten haren jatorri ekialdetarra.
Ildo genetiko honek glaziazio ostean Ipar Europarantz
izan zuen hedapena, berriz, solutre kulturaren oinordeko den madaleine
jendearen emigrazioarekin lotzen dute (duela 16.000 urte inguruan). Torriani
eta beste batzuen ustez, esaterako, emigrazio horrexetan datza V faktorea
saamien artean nagusi izatearen arrazoia.”
Hizkuntzen jatorria eta herrien jatorria
Antropologia
aldetik berri asko, beraz. Baina hizkuntza aldetik? Antropologo batek ere ez
dizu ezer aipatuko orduko hizkuntzez. Euskarak, berriz, genetikak bezain
argibide onak eman diezazkigukeen sonema arrastoak ditu, nik uste.
Batetik,
“i” eta xistu egiten duen hizkera (xistukarien artean, ZI, IZ eta abar).
Bestetik, aurrekoaren guztiz kontrakoa, hizkera guturala,
goe-gara-uku-egin,... eta, seguruenik horrekin batera, rr hizkera.
Hirugarrenik, hizkera hasperenduna (aho-hao..., eta agian
buru-behe-bade). Eta, azkenik, VCV hizkera (ama-ara-edu...).
Hizkuntza
beraren erregistroak ala goian ikusi ditugun enda ezberdinen eraginak? Nire ustez,
batik bat, enda ezberdinen eraginak. Egin dezagun eztabaida hasteko moduko
hipotesi hau: “i” eta xistu, auriñatarren hizkera litzateke; eztarrizko eta
erredun hizkera, aldiz, kaukasiar-ibertarrena (batik bat Gravette taldeak
ekarria); hizkera hasperenduna, bertoko solutre kulturaren sorkuntza, baita
agian buru-behe-bada...; eta VCV, azkenez, glaziazio osteko
meditarraniarren ekarpena (saharar jatorrikoa edo ekialdekoa, ez dakit esaten).
Berbereak
Baina
nondikoa da berbere jendea, hau da, ATER kultura paleolitikoa? Stephen
Oppenheimer antropologoak argitu berri digu Los Senderos del Edén liburu
ederrean. “Zenbaitetan bereber motiboa deitzen zaion Ipar Afrikako ADNmt
ildo autoktono zaharrena Ekialde Hurbiletik iritsi zen, duela 30.000 urte
inguru, mendebal Eurasiako (Europa+Ekialde Hurbila) adar nagusitik bereiziz”.
Aurrerago,
zera dio Stephanek, U6 faktore genetikoaz diharduelarik: “Berbereen ezaugarri
nagusi delarik, U5 bezain zaharra da (50.000 urte), eta datu honek zera
iradokitzen du: U5 (Europara sartu zen kromagnona) Ekialde Hurbiletik Turkiako ipar-mendebalderantz eta handik
Europara zihoan bitartean, U6 Mediterranioko kostaldean barna joan zela Ipar
Afrikara. Esploratzaile haien arrasto fisikoak izan daitezkeenak aurkitu dira.
Haua Fteath aztarnategian, Libiako kostaldean, Aitzin Goi Paleolitoko
erremintak, duela 40.000 urtekoak, aurkitu dira.
Datu
hauek oso garrantzitsuak ditugu euskararen misterioak argitzeko.
Sapiens-sapiensaren sehaska den Ekialde Hurbilaren mugan dagoen Zagros
mendialdetik omen gatoz euskaldunak nahiz berbereak. Eta hori ez da bakarrik
Oppenheimerren iritzia. Elisabeth Hamel historialariak, Theo Venneman
hizkuntzalariak eta Peter Foster biologoak, euskaldunez hitz egitean, zera
diote: “Europar tipo aspaldikoenak Mendebal Asiako hegoaldean sortu
ziren, nonbait, duela 80 eta 50 milurtekoen bitartean” (Investigación y
Ciencia, 2003ko urtarr.)
Hortaz,
euskaran nahiz berberean kontserbatzen diren hitzak (aita, zi, urru eta
horrelakoak) lirateke arkaikoenak. Eta euskaran, berberean eta Kaukasoko
hizkuntzaren batean erro berbera aurkitzen badugu (giza, gu eta
horrelakoak), badakigu nondik datorren: Zagros mendialdetik.
Iberoak
“Iberoei
buruz idazten den guztia idatzi arren, oso gutxi dakigu haien kultura eta
hizkuntzaz”, dio Estornesek. Nire ustez, ibero herri bakar batez baino iberiar
kulturguneez hitz egin beharko litzateke. Izan ere, kultura almeriarraz gain,
ekialdeko eragina (Egeokoa, adibidez), ibero-mauritaniarrena eta abar jasotako
Iberiako edo Hispaniako (*iz-bania, penintsula) populazio indigena hura asko
bereiztu baitzen eskualde batetik bestera. Askazia indigena honen hizkuntzak,
batzuen eta besteen erroak jasota, luzaro iraun zuen eta idazkera baten bidez
utzi digu bere testamentua; beharbada Saharan bertan sortu eta gero Feniziara
esportaturiko idazkera, eta ez alderantziz.
Baina
zer esan dezakegu jatorrizko iberoei buruz? Herri guztiak bezala, harreman
kultural batetik sortu ziren. Aztarna arkeologikoen arabera, duela 20 eta 12
mila urte bitartean, Andaluziako Itsasartearen (Tarte-zi-o) inguruan
solutre-madaleine kulturako taldeak bizi ziren; eta, aldi berean, ipar Afrikako
ibarrean, ibero-mauritaniarren taldeak. Seguruenik harremana izan zuten.
Glaziazio garai hartan, itsasoa askoz baxuago zegoenez, kostak bi talde
ibertarren begi eremuan aurkitzen ziren. Harremana izan bazuten, lehen aldiz
berraurkitu ziren 30 mila urte lehenagoko senidetasuna zuten bi hizkuntza:
piriniar-europarra eta berbereen arbasoena. Topa egiteko moduko gertakaria.
LIRIAKO ONTZIA
“Las diferencias (entre euskera e ibérico) no serían mayores
que las existentes entre cualesquiera dos lenguas latinas”, dio Xaverio
Ballester, Valentziako Unibertsitateko hizkuntzalariak. Eta hizkuntza bion
senidetasuna onartu nahi ez dutenek ere zera aitortzen dute: haien fonetika
nahiz gramatika oso antzekoak direla. Eta hainbat berba iberikok (alor, balce,
bilos, sacar, baister, beles, enne, ilun, gere, umme…) euskararen airea duela.
Zerk eragozten du, orduan, senide hurbilak direla baieztatzea? Egungo euskaldunak
ez garela gai testu iberikoak ulertzeko.
Ikus, adibidez, irudi liluragarri hori, testu eta guzti.
Dagoeneko badakigu zeinu horiek irakurtzen, Gomez Moreno granadarrak dezifratu
baitzituen, ofizioz hizkuntzalari ez zen arren; baina irakurtzen jakin arren,
halako testuak ezin izan ditugu ulertu. Zergatik? Euskararen erroak zeintzuk
diren ez jakitearren. Zeren horiek ezagutu gabe, oso zaila baita berba kateatu
iberikoak zehazki bereiztea eta euskararen bidez ulertzea.
Laster argitara emango den liburu batean, erro horiek
identifikatu eta sailkatuta aurkeztuko ditut. Honako hauek dira:
a)
jatorri pirinio-europarrekotzat jotzen ditudanak: IZ,
GI, ZI, HI, NI, HA, AI(A), KAR, SU, AUZ, AZU, IN, IL, AN/EN, ON/UN, DSA/DA,
DSO/JO, LO, BA, BI, ILU, LAU, BUR(U), AHO, ATS, ATZ, OTS
b)
jatorri kaukasiar-berber ildokoak: GOE, GU, UKU, KUR,
OR, DOR/ORD, URRU(I), ARRE, ER, (A)GER, (E)GIN
c)
jatorri meditarraniokoak: AMA, ARA/AR, EDU, UR, ANU,
LEA, ALE, ELI, AL(A).
Erro horietarik erdia baino
gehiago leku-izenetan dago. Gutxiagora bil daitezke, baina ez asko gehiago
erantsi, nire ustez (IRA, IKE/IDE eta besteren bat akaso).
Erro horien konbinaketatik datozke euskal hitz guztiak, eta
halaxe aurkeztuko dut hiru mila berba inguruko hiztegi etimologikoa, lehen
hurbilpen gisara. Adibidez, BEHE *buru-e litzateke, HARRI *kar-ira, eta
horrela. Eta erro bakoitzak, higatu ahala, bere aldagaiak eta atzizkiak sortu
ditu: AUZ(O), adibidez, os, so, -tzu, -tz eta abar bilakatu da; eta horren
kontrakoa den AZU(A), berriz, aza, -azu, -tza/txa/ta. Beraz, atzizkiak erro
horien barnetik sortu dira, eta ez, dioten bezala, latinaren maileguz.
Orain, arma horiek eskutan, egin dezagun froga Liriako
(Valentzia) ontzi batean duela ia 3000 urte idatzi zuten “gerlari iberoaren”
testuarekin.
Hona hemen testu
ibero-tartesikoa gure alfabetoaren arabera:
BASARTE:BONANDITE:NMABARTE:BORDEBARA:GARESIRKUEGIAR:EDURTEEGIAR:
DERDETIS:KARBA:BEGOR:BANIR:BANKUTURIRADIAR:BELAR:BANBERBO.
Nik ere oraingoan Jorge
Alonsoren antzera irakurriko nuke; dena den, testu hau irakurtzea nahikoa
erraza da, berez puntuazio zeinu asko daukalako: “basarte bor(o) andite, nauarte bordebara, garesirku egiar, edurte egiar,
derdetis karba begor banir, ban kutur iradiar belar, ban berbo”.
Eta era honetara dezifratu:
“BASARTE BOROANDI ATE(AN), NAUARTE BORDE BARA(N), GANE SIRI-UKO EGIAR, EDURTE
EGIAR,