HEMEROTECA:
Larrun (Argia). 2003ko Urriaren 26a - 1917. alea
Sabino
Arana: elkartze eta kontraesan puntua
Mikel Sorauren, historialaria eta Nabarraldeko kidea
Sabino Aranak jarrera kontraesankorrak eragiten dituela betiko leloa da. Gaitasun kontraesankor horren arrazoiak azaltzea, noski, konplikatuagoa da. Espainiarrentzat Arana planteamendu aberranteak eta izaera zitala dituen munstro bat da. Espainiako Estatuko proiektu inperialei aurre egin dietenekiko elite espainiarrek erakutsi ohi duten fobia dago Aranaren ikuspegi honen atzean. Sabino Arana, zentzu honetan, Batasun Espainiarraren haustura proiektuaren inspiratzaile gisa ageri da, Espainiako Inperioa dimentsio txikienera mugatuta (penintsulako lurraldeak eta zertxobait gehiago) geratzen den unean.
Euskal nazionalismoa deiturikoaren fundatzaileari beren idatziak eskaini dizkioten espainiarrek beti muturreko gogortasuna erabili dute berarekin , bere ideologia, bere izaera humanoa eta obra politiko teoriko eta praktikoa deskalifikatuz. Harrigarria da idatzi horietan Aranarekiko balorazio positibo txikiena ere ez topatzea maila humanoari edo gure gizonak jardun zuen testuinguru historikoaren ulermenari dagokionez. Eta gabezia hori harrigarria dela diot, normalean biografoak biografiatuaren bizitzaren inguruko zirkunstantzia bilduma ezagutzen saiatzen direlako. Bere bizitzako une erabakigarrietan honek duen errealitatearen pertzepzioa ulertzen ahalegintzen dira, bere jarrerei justifikazioa aurkitzen eta, inpartzialtasun ariketa bat eginez, balore humanoak bilatzen. Egia da Aranari buruz espainiarrek idatzitakoak ez direla biografiak, hitzaren zentzu osoa kontuan hartuta. Alderantzizko genero hagiografiko bati erantzuten diote gehiago, non biografiatutako pertsonaia diatriba objektu huts bihurtzen den.
Idatzi hauen lantze metodoen ezaugarria ikerketa falta da. Lan hauek Aranaren idatziak testuingurutik kanpo laburbiltzera jo ohi dute. Egungo mentalitatearekin bat ez datozen xehetasunak azpimarratzen dituzte, Sabinoren sentsibilitate garaikidearekin bat egin zezaketen xehetasunak. Eta gertaerak errepresentatzeko modua egilearen balorazio pertsonalarekin nahastu ohi dute. Egile hauek bereziki garratzak dira Aranaren bizitzako zirkunstantzia partikularrak azaltzean eta morbositatez azpimarratzen dituzte kanpoko ikuspuntutik ulertzen zailagoak diren bere pertsonalitatearen alderdiak; ezaugarri hauetaz ez da inor libratzen eta arrotzei ezkutatzeko joera dago. Frantsesek ederki dioten bezala «Inor ez da gizon handia bere ganbara laguntzailearentzat...».
Edonola ere, Sabino Aranari buruz ikuspuntu espainiarretik idazten dutenen arrazoi nagusia, honek erakusten duen antiespainolismo nabaria da, Espainiari Euskal Herria zapalduta izatearen eta bere desagerpenerako ahaleginak egitearen erantzukizuna egozten baitio. Honek guztiak gai honetaz idatzi duten egile espainiarren ekuanimitate gabezia ondorioztatzera garamatza eta, hala ere, horrek ez du esan nahi tarteka arrazoirik izan ez dezaketenik.
Baina beharrezkoa da Sabino bezalako pertsonaia errebindikatzea, Euskal Herriaren askatasunerako borroka planteamendu egokia eragozten zuten loturak hausteko erabakia hartu baitzuen, Espainiaren Euskal Herriarekiko zapalkuntza konpondu beharreko benetako arazotzat jo zuenean. Era berean, beharrezkoa da ideia hauek defendatzeagatik jasan zuen jazarpena aipatzea, baita Kuba bezalako herrien askatasuna edo marokoarrek Nazio bat izateko zuten eskubidea defendatzeagatik ere. Askatasunaren aldeko borroka honek bitan eraman zuen espetxera eta, zeharka, heriotza eragin zion. Bere garaiko Espainiako pertsonaia gehienak, eta, noski, defendatzeko aukerarik gabe iraintzen dutenak baino maila pertsonal eta humano handiagoa zuela onartzea merezi du Sabino Aranak.
Ikuspuntu abertzaletik Sabino Aranak beste alderdi positibo bat du. Euskal Estatu independente baten eraketa eskatzen duen lehen euskal ideologo garaikidea da. Inguruko beste edozein naziorengandik erabat ezberdintzen duen arraza eta hizkuntzaz osatutako euskal Nazioaren existentzian oinarritzen du helburu hau. Nazio honek historikoki Foruen bitartez adierazi zuen bere askatasun nahia, euskal lurralde ezberdinak bere baitan hartu zituzten Estatuekin -Espainia eta Frantziarekin- adostutako akordioen bitartez. Horregatik euskal Estatuek Espainia eta Frantziarengandik bereizi behar zuten eta euskal askatasuna bermatuko lukeen Estatu berri bat -Euzkadi- osatu.
Euskal Herria beti kanpoko dominaziotik aske egon dela eta arrazaren arloan garbia izan dela pentsatu nahi duen tradizioari erantzuten dio Aranaren ikuspegi honek. Arana ez da orijinala planteamendu hauen azalpenean; planteamendu hauek euskal ideologia tradizionalean dute oinarri eta, bestalde, hainbat kulturetako jakintsuen teoriak izan dituzte lagungarri. Euskal tradizioarentzat, jatorrizko askatasunak euskal lurralde bakoitzaren eta monarkiaren arteko berdintasunezko hitzarmena, bi aldeak behartzen zituen hitzarmena defendatzea zilegi egiten zuen. Foruak hitzarmen horren adierazpena ziren. Azken finean, euskal lurraldeak (bakoitza bere foruekin) konkistatuak izan zirela ez zen onartu nahi. Monarkien zuzenbide tradizionalean, konkistak subiranotasun osoa eta oinarri autoritarioko boterea eskaintzen zion konkistatzaileari konkistatutako lurraldearekiko eta bertako populazioarekiko inolako mugarik gabe. Foruek erregearen botere autoritario hori formula konstituzionalen bitartez mugatzea bilatzen zuten. Hortik dator konkista hitzarmen libre bihurtzen zuen fikzio historikoa sortzeko beharra. Arraza berezitasuna jatorrizko independentziaren froga eztabaidaezina zen askorentzat. Euskaldunak ez ziren beste arrazekin nahastu, inoiz ez zituelako herri arrotz batek menderatu, ez mairuek, ez juduek, ezta inolako sekta heretikok ere.
Arraza garbitasunak alderdi erlijiosoarekin bat egiten duela ikusten dugu eta puntu honetatik jatorrizko askatasunera iristen gara beti. Aranaren pentsamenduan ageri diren aurreiritzi hauen guztien bildumak, aurreko mendeetatik kultura europarrean, eta bereziki espainiarrean, nagusi ziren funtsezko baloreetan du jatorria. Espainiar kulturan arraza eta erlijio garbitasunaren inguruko balore ideologikoak dira nagusi. Eta euskal kultura politikoa balore horiei erantzuten saiatzen da, herriaren askatasunaren defentsan. Ezaugarri estereotipatu hauek Sabino Aranarengan ageri dira eta ideologia abertzale garaikidean pisu handia lortu dute. Modu horretan, sistema juridiko berezi baten sorrera posible egin zuen euskal Estatu baten existentzia historikoan sakondu zezaketen beste ikuspegi batzuk kaltetu ditu ikuspegi honek. Foruak kolektibitateak Estatua osatzeko eskubidea zuen oinarri nagusitzat, Europan nagusi zen eskubide monarkikoaren gainetik. Forua Nafarroako Erresuma independenteko euskal Estatuan egin zen posible. Espainiar konkistaren ondorioz Nafarroako Estatua hainbat lurralde zatitan banatuta geratu zen eta zati horien sistema instituzionalean Forua nafar Estatu horren hondar-osagai gisa mantendu zen. Nafarroako euskal Estatuaren suntsipenaren errudun Espainia eta Frantzia izan ziren. Nafar Estatuaren zatiketak eta subirano arrotzekiko loturak eragin zuten euskaldunek antzinako batasun politikoaren kontzientzia galtzea. Horrela ulertzen da Foruen jatorriaren inguruan eta gaur egun lurralde historiko deitzen direnen inguruan azalpenak sortzea, lurralde historiko hauek errealitate historikoarekin zerikusirik ez duten errealitate autonomo eta subiranoak bailiran. Planteamendu hauek Aro Garaikidera iritsi ziren eta, nolabait, Sabino horien oinordeko izan zen.